ملجأ گردانم كه جز مراد من نكنند ، و لكن من چنان مىخواهم كه ايشان آنچه كنند و نكنند [ از اختيار كنند ] ( 1 ) ، نا مستحقّ جزاى آن فعل شوند از نيك و بد . و همچنين بود تفسير قوله ( 2 ) : وَلَوْ شِئْنا لآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها ( 3 ) . . . ، و قوله : لَوْ شاءَ [ 340 - پ ] رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً ( 4 ) و دليل بر آن كه ( 5 ) اين مشيّت او اكراه [ و ] ( 6 ) الجاء است ، نه مشيّت اختيار ، قوله تعالى بلا فصل عقيب ( 7 ) اين : أَ فَأَنْتَ تُكْرِه النَّاسَ ( 8 ) ، تو اگر اكراه خواهى كردن مردمان را بر ايمان ؟ يعنى نتوانى ، من توانم ( 9 ) ، قوله تعالى : وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً ( 10 ) ، جمله اين اخبار آيات ( 11 ) است از قدرت او بر منع ايشان و قهر و جبر ايشان . و آنگه گفت : اگر من خواهم نكنند ، دليل آن نكند كه چون مىكنند او مىخواهد ، براى آن كه معنى اين است كه : باز نموديم ، و اين چنان بود كه يكى از ما گويد ( 12 ) : اگر سلطان خواهد جهودان به كنشت نشوند روز شنبه ، و ترسايان خداى را ناسزا نگويند ، و گبركان نكاح محرّمات نكنند ، مراد نه آن باشد كه سلطان مىخواهد تا ايشان آن كنند ، معنى آن باشد كه سلطان اگر خواهد منع كند ايشان را به قهر ، و لكن نمىخواهد تا منع به قهر كند براى صلاحى را ، و اين روشن است . * ( وَلكِنِ اخْتَلَفُوا ) * ، نبينى كه حوالت اختلاف به ايشان كرد ، و همچنين حوالت ايمان و كفر في قوله : * ( فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ ، ) * « من » تبعيض راست ، و « من » نكره موصوفه است ، و التّقدير : فبعضهم و ( 13 ) فرقة آمنت و اخرى كفرت ، * ( وَلَوْ شاءَ اللَّه مَا اقْتَتَلُوا ، ) * اين ( 14 ) معنى دارد كه گفتيم . * ( وَلكِنَّ اللَّه يَفْعَلُ ما يُرِيدُ ، ) * و لكن خداى تعالى بكند آنچه خواهد چو از فعل او باشد ، و او را مانعى نبود ، يعنى كس او را از

--> ( 6 - 1 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد . ( 2 ) . مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، فق : قوله تعالى . ( 3 ) . سورهء سجده ( 32 ) آيهء 13 . ( 4 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 99 . ( 5 ) . مج بر ايمان . ( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق : عقب . ( 8 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 99 . ( 9 ) . مج ، وز ، دب ، آج ، لب و . ( 10 ) . سورهء هود ( 11 ) آيهء 118 . ( 11 ) . مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، فق : اين آيات اخبار . ( 12 ) . آج ، لب : مىگويد . ( 13 ) . مج ، وز : ندارد . ( 14 ) . مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، فق : هم اين .